Ressources numériques en sciences humaines et sociales OpenEdition Nos plateformes OpenEdition Books OpenEdition Journals Hypothèses Calenda Bibliothèques OpenEdition Freemium Suivez-nous

Sofia Santosuosso – I riusi di collezioni di dictamina. 4 : La Summa dictaminis di Tommaso di Capua

La prestigiosa collezione di dictamina legata al nome del cardinale di Tommaso di Capua, attivo alla cancelleria papale dal 1215 alla sua morte nel 1239, è stata riutilizzata in modo analogo a quella di Pier della Vigna, ma la storia di questi riusi resta ancora poco esplorata. Si presentano qui quattro esempi di rielaborazioni, che ne dimostrano la circolazione in ambito storiografico e cancelleresco.

I quattro esempi di seguito presentati costituiscono un campione efficace delle modalità di diffusione e di fruizione della Summa dictaminis di Tommaso di Capua tra il tredicesimo e il quindicesimo secolo. 

La Miranda tuis sensibus (I 1), epistola inaugurale della raccolta, si configura come uno dei modelli più recepiti: alla sua redazione, non a caso, era direttamente associato il nome di Tommaso, come risulta dalla testimonianza di Salimbene de Adam1. Nella lettera, estesa reprensiva scritta per conto di Onorio III e risalente al 1226, il pontefice accusa Federico II di ingratitudine nei confronti della mater Ecclesia, rinfacciandogli diversi episodi di prevaricazione nonché il mancato adempimento di importanti promesse. Al culmine di queste recriminazioni la voce papale prorompe in un densissimo exemplum che ha per oggetto la recente storia del papato, e precisamente il conflitto per la reggenza al trono di Sicilia: Federico, secondo le accuse di Onorio, avrebbe infatti già dimenticato le insidie e i pericoli da cui il suo predecessore, Innocenzo III, lo ha salvato in tenera età. L’exemplum della protezione ecclesiatica riservata allo svevo diviene allora l’occasione per ripercorrere un quindicennio di storia papale, in una vera e propria micro-cronaca epistolare che viene prontamente recepita dai contemporanei.

Ne ritroviamo infatti un uso quasi coevo all’interno degli Annales Ianuenses, in un passo relativo al racconto del conflitto tra Genova e Savona avvenuto nel 1227:

TdC, I 1 – Onorio III a Federico IIAnnales Ianuenses (SS 18 – MGH), p. 164
Sed de principibus non aliter ex hiis verbis informabibus animum, quam probabilis credulitas habeat facti experimento probata, de quibus apostolice sedis constantia recte opinionis iudicium sinistre suggestionis instantia nonmutabitcum facta preferenda sint dictis, et certa preiudicent positivis.(…)Discutiat, quesumus, viri prudentis ingenium, si merito titulum tibi multe devotionis assumis, dum beneficia matris ecclesie revocare conaris in dubium, tanquam si unius possint inficiatione celari que multorum notitio publicat, et singularis assertio reddat ambigua que universalis notitia manifestat.Comune tamen Ianue opinionem propterea non mutavitcum facta preferenda sint dictis et certa preiudicent positivis, non credens, quod unius possint vel debeant infitiatione celari, que multorum noticia manifestat, nec quod singularis assertio reddat ambigua, que per evidentiam facti sunt omnibus manifesta. 

Due sentenze dall’elevato tenore retorico, in cui si dichiara la maggiore efficacia dei fatti rispetto alle parole, vengono riconfigurate nello spazio della cronaca per innalzare il tono della narrazione, in particolare all’interno di un passo in cui si racconta che il comune di Genova sceglie di non dare credito alle dichiarazioni di un avversario. Si deve notare che tale riuso sembra legato alla “protostoria” della Summa dictaminis di Tommaso di Capua, come si evince dalla cronologia di questa sezione degli Annales, riferita ad eventi del 1226: la ripresa del modello retorico papale non può rimandare infatti alla circolazione della Summa in dieci libri, organizzata a partire dagli anni ’70 del Duecento, ma sembra derivare da una diffusione isolata della Miranda tuis sensibus

Montpellier, Bibliothèque Universitaire de Médecine, H 139, fol. 48r : Tommaso di Capua, Summa dictaminis

Un altro passo della lettera, riferito al tradimento di Ottone IV nei confronti di Innocenzo III, compare con una certa frequenza in contesti analoghi. È il caso, ad esempio, di un’epistola di Clemente VI a Carlo IV del 1349, in cui l’imperatore viene elogiato per aver sconfitto l’anti-re Günther XXI di Schwarzburg:

TdC, I 1 Const. 9, 94 (MGH), p. 66
(…) qui procul dubio, ut scripsisti, subito factus ingratus, tergum non faciem vertit ecclesie, immemor receptorum.(…) qui non attendens ad petram, de qua scissus fuerat, sed in superbiam leviter elevatus, inmemor beneficiorum a Romana ecclesia perceptorum, tergum ei vertit, non faciem, ne superbus humili domino sacerdocio fungeretur merito reprobatus.

Il criterio di molti riusi sembra infatti corrispondere all’analogia col contesto e con la tipologia del modello di riferimento. Si veda il seguente riuso della IX 13 in un mandato reale del 1292:

TdC, IX 13 Adolfus rex, Const. 3, 484 (MGH), p. 471 (1292)
Inter assiduas curas et immensas sollicitudines, que ministerio apostolice sedis incumbunt, de salubri statu catholicorum orbis terre regum et principum sollicite cogitare nos convenit, ut in regnis eorum vigeat tranquille beatitudo quietis et solide pacis gratia nutriatur, ne in illis dissentionis turbine fluctuante animisque populorum circa exercitium guerrarum intentis ac emergentibus exinde corporum animarumque dispendiis fidelium tepescat devotio et cultus fidei Christiane lentescat.Cum nos venerabilem Gerhardum archiepiscopum Maguntinum archicancellarium, consanguineumet principem nostrum karissimumvirum utique sermone potentem et opere virtuosum, in partibus vestris constituerimus et constituamus nostrum et imperii vicarium et presentibus fiducialiter deputemus, ut ipsius studio studioso ibidem vigeat tranquille beatitudo quietis et solite pacis gracia nutriatur (…)

In entrambi i casi, la connotazione della prerogativa ordinatrice del potere temporale compare in rapporto all’assegnazione di un vicariato (rispettivamente per i legati papali in Danimarca e per il vicario reale in Turingia); oltre alla ricerca dell’effetto retorico, i modelli della Summa servono dunque a strutturare e a riprodurre le modalità di relazione tra poteri, suggerendo il discorso più appropriato al contesto, cioè agli obiettivi e ai destinatari del documento.

Un esempio analogo è costituito da un riuso della III 62, corrispondente a un’epistola di Gregorio IX ai prelati di Tuscia e Spoleto contro la diffusione delle eresie. Stilemi simili, di matrice biblica, sono infatti impiegati in una circolare anti-ereticale di re Sigismondo di Boemia del 1417:

TdC, III 62Magnum oecumenicum Constantiense concilium IV, pp. 1410-1412
Sed hostis ipse ad fallaces recurrens versutias in quorundam formam transivit, qui simplicium fidem evertere et fideles antique nituntur captivitatis retibus implicare. Ipsi quidem in vestibus ovium rapacitatis exercentes lupine commercium et Iude vicarii, dum pacis osculum porrigunt, animas ad inferiora deducunt.(…) ut, cum inebriati fuerint auditores, tunc eis, quod deterius est, propinantes, et vestibus ovium lupine rapacitatis exercent commercium subortorum (…). Auditu dictorum perversorum et errorum pie mentes scandalizantur, quos hostis antiqua fallacia a cognitione veri luminis reddens alienos sub angelorum pacis forma transmittit et ut Iude vicarii, dum pacis osculum porrigunt, deceptas animas ad inferiora deducunt.

Emblema della retorica papale duecentesca, la Summa dictaminis di Tommaso di Capua risulta dunque largamente utilizzata sia come repertorio di ‘bello stile’ che come dispositivo di appropriata configurazione stilistica delle modalità di esecuzione del potere, come dimostrano i riusi in base al contesto. 

Bibliografia

Fonti

  • Tommaso di Capua, Summa dictaminis Die Briefsammlung des Thomas von Capua, ed. M. Thumser – J. Frohmann, Monumenta Germaniae Historica, 2011.
  • Salimbene de Adam, Cronica, vol. I, ed. G. Scalia, Turnhout, Brepols, 1998 (CCCM, 125).
  • Annales Ianuenses = Cafari et continuatorum annales Ianuenses, ed. G. H. Pertz, Hannoverae, Impensis Bibliopolii aulici Hahniani, 1863 (MGH – SS, 18).
  • Const. 3 = Constitutiones et acta publica imperatorum et regum, ed. J. Schwalm, Hannoverae et Lipsiae, Impensis Bibliopolii aulici Hahniani, 1904-06 (MGH – Const., 3).
  • Const. 9 = Constitutiones et acta publica imperatorum et regum, ed. M. Kühn, Weimar, Hermann Böhlaus Nachfolger, 1974-83 (MGH – Const., 9).
  • Magnum oecumenicum Constantiense Concilium de universali Ecclesiae reformatione, unione, et fide, vol. I, ed. H. von der Hardt, Helmestadi, Typis Salomonis – Schnorrii, 1697.

Studi

  • Handschriftenverzeichnis zur Briefsammlung des Thomas von Capua, auf Grundlage der Vorarbeitenn von H. M. SCHALLER, hgb. von. K. STÖBENER – M. THUMSER (MGH, Hilfsmittel 30), Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 2017.
  • H. M. Schaller, Studien zur Briefsammlung des Kardinals Thomas von Capua, in «Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters» 21 (1965), pp. 371-518.

  1. Dominus Thomas cardinalis, qui fuit de Capua, fuit pulcrior dictator de curia et dictavit illam epistolam quam misit summus pontifex domino Friderico, quondam imperatori, reprehendendo  ipsum de multis et variis excessibus et excusando se et Romanam Ecclesiam ab obiectis et servitia et beneficia collata recolendo  eidem. Fuit autem principium illius epistole huiusmodi: «Miranda tuis sensibus nostra venit epistola, ut scripsisti, sed mirabilior tua nostris» (Salimbene de Adam, Cronica, vol. I, ed. G. Scalia, Turnhout, Brepols (CCM, 125), p. 554 ↩︎

OpenEdition vous propose de citer ce billet de la manière suivante :
Dictamina (15 juillet 2025). Sofia Santosuosso – I riusi di collezioni di dictamina. 4 : La Summa dictaminis di Tommaso di Capua. Dictamina. Consulté le 17 mars 2026 à l’adresse https://doi.org/10.58079/14cl5


Vous aimerez aussi...

Laisser un commentaire

Votre adresse e-mail ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.